საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაური, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქვეყნის სულიერ, კულტურულ და ხშირად პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც. პატრიარქები არა მხოლოდ ეკლესიის ხელმძღვანელები, არამედ ეროვნული იდენტობის დამცველები და ისტორიული პროცესების აქტიური მონაწილეებიც იყვნენ.
ადრეული პერიოდი — კათოლიკოსები
საქართველოს ეკლესიის სათავეში თავდაპირველად კათოლიკოსები იდგნენ. პირველი ცნობადი კათოლიკოსი იყო პეტრე I (V ს.), რომლის მოღვაწეობაც დაკავშირებულია ქრისტიანობის განმტკიცებასთან საქართველოში.
მის შემდგომ, სხვადასხვა ეპოქაში, ეკლესიას ხელმძღვანელობდნენ კათოლიკოსები, რომლებიც მნიშვნელოვან წვლილს დებდნენ როგორც სარწმუნოების, ისე სახელმწიფოებრიობის დაცვაში. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია:
- კათოლიკოსი კირიონ I — VI საუკუნე, ასურელი მამების ეპოქა;
- კათოლიკოსი არსენ I დიდი — XI საუკუნე, ცნობილი საეკლესიო და სახელმწიფო მოღვაწე.
კათოლიკოს-პატრიარქის ტიტულის დამკვიდრება
XI საუკუნიდან საქართველოს ეკლესიის მეთაურს ეწოდა „კათოლიკოს-პატრიარქი“. ამ პერიოდიდან ეკლესიის ავტორიტეტი კიდევ უფრო გაძლიერდა.
- მელქისედეკ I (XI ს.) — პირველი, ვინც ოფიციალურად ატარებდა კათოლიკოს-პატრიარქის ტიტულს;
- ნიკოლოზ II — დავით აღმაშენებლის ეპოქის მოღვაწე, ეკლესიის რეფორმებში აქტიურად მონაწილეობდა.
გვიანდელი საუკუნეები და რუსეთის იმპერიის პერიოდი
XVIII–XIX საუკუნეებში საქართველოს ეკლესია რთულ ვითარებაში აღმოჩნდა. 1811 წელს რუსეთის იმპერიამ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია და პატრიარქის ინსტიტუტიც გაუქმდა.
ამ პერიოდში ეკლესია რუსი ეგზარქოსების მართვის ქვეშ გადავიდა, რაც ქართულ ეკლესიასა და ეროვნულ თვითმყოფადობას დიდ ზეწოლას ახდენდა.
ავტოკეფალიის აღდგენა და თანამედროვე პატრიარქები
კირიონ II (საძაგლიშვილი)
საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია 1917 წელს აღდგა. პირველი პატრიარქი გახდა კირიონ II, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ეკლესიის დამოუკიდებლობის დაბრუნებაში. 1918 წელს იგი ტრაგიკულად გარდაიცვალა.
ლეონიდე (ოქროპირიძე)
კირიონ II-ის შემდეგ ეკლესიას ხელმძღვანელობდა ლეონიდე, რომელიც აქტიურად მუშაობდა ეკლესიის გაძლიერებაზე და რთულ პოლიტიკურ ვითარებაში მის დაცვაზე.
ამბროსი (ხელაია)
ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული პატრიარქია ამბროსი, რომელმაც 1922 წელს გენუის კონფერენციაზე საქართველოს ოკუპაცია გააპროტესტა. ამის გამო საბჭოთა ხელისუფლებამ იგი დააპატიმრა.
კალისტრატე (ცინცაძე)
მისი პატრიარქობის პერიოდში (1932–1952) ეკლესია მძიმე საბჭოთა წნეხის პირობებში არსებობდა, თუმცა მან შეძლო ეკლესიის შენარჩუნება.
მელქისედეკ III (ფხალაძე)
ეკლესიის მართვა განაგრძო რთულ საბჭოთა პერიოდში და მნიშვნელოვანი ძალისხმევა გასწია მის გადარჩენაში.
ეფრემ II (სიდამონიძე)
მისი მოღვაწეობა ასევე საბჭოთა ეპოქას უკავშირდება, როდესაც ეკლესია მკაცრ კონტროლს ექვემდებარებოდა.
დავით V (დევდარიანი)
1970-იან წლებში ეკლესიას ხელმძღვანელობდა და გარკვეულწილად შეძლო მისი აქტიურობის გაზრდა.
ილია II — თანამედროვე ეპოქა
1977 წლიდან საქართველოს ეკლესიის მეთაურია ილია II (ირაკლი ღუდუშაური-შიოლაშვილი). მისი პატრიარქობის პერიოდში ეკლესიამ მნიშვნელოვანი აღორძინება განიცადა:
- გაიზარდა ტაძრებისა და მონასტრების რაოდენობა;
- გაძლიერდა ეკლესიის გავლენა საზოგადოებაში;
- განვითარდა სასულიერო განათლება.
ილია II თანამედროვე საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან და პატივსაცემ ფიგურად მიიჩნევა.
საქართველოს პატრიარქები საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ქვეყნის ისტორიაში. მათი მოღვაწეობა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ რელიგიური სფეროთი — ისინი აქტიურად მონაწილეობდნენ ეროვნული თვითმყოფადობის დაცვასა და სახელმწიფოებრივ პროცესებში.
დღესაც, პატრიარქის ინსტიტუტი რჩება საქართველოს სულიერი ცხოვრების ერთ-ერთ მთავარ საყრდენად.
წყაროები
- საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ოფიციალური ვებგვერდი
- ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია
- საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოები
- სხვადასხვა სამეცნიერო პუბლიკაცია ეკლესიის ისტორიაზე
iPhone: https://apps.apple.com/fr/app/sheni/id6746877342?l=en-GB
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
