ჰიტლერი ბუნკერში გარდაიცვალა, როდესაც მას, ჩადენილი დანაშაულის გამო, მთელი მსოფლიო დაუპირისპირდა. ბელგიის მეფე ლეოპოლდ II (1835–1909 წწ.) კი, ბოლო ამოსუნთქვამდე, ფუფუნებაში ცხოვრობდა და მას, გარდაცვალების შემდეგ, არაერთი ძეგლი დაუდგეს. გარდა ამისა, როცა ჰიტლერის სახელს ახსენებენ, ყველა ომს და ჰოლოკოსტის საშინელებებს იხსენებს. მაგრამ, ლეოპოლდ II–ის ხსენებისას, არავის არაფერი ახსენდება.
ბუნებივია ჩნდება კითხვა, თუ რატომ არ საუბრობენ ბელგიის მეფის მიერ ჩადენილ დანაშაულზე?
მე-19 საუკუნის ბოლოს ევროპელი მმართველები ერთმანეთში ინაწილებდნენ აფრიკის კონტინენტის მიწებსა და რესურსებს — ეს პროცესი ისტორიაში ცნობილია როგორც „აფრიკის დაყოფა“. ამ კონკურენციაში ერთ-ერთი ყველაზე ამორალური და სასტიკი მოთამაშე აღმოჩნდა ბელგიის მეფე ლეოპოლდ II, რომელმაც კონგოს აუზის ტერიტორია გადაიქცია პირად ბიზნესად და მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე დაუფიქრებლად შეწირა სარგებლის მიღებას.
კონგოს თავისუფალი სახელმწიფოს წარმოშობა
1885 წელს, ბერლინის კონგრესის დროს, ლეოპოლდ II-მ შეძლო, გაეტარებინა საკუთარი იდეა — კონგოს დიდი ნაწილი, თითქმის 2.3 მილიონი კვ. კმ (დღევანდელი კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორია), გადაეცათ მას პირად საკუთრებაში, სახელწოდებით État Indépendant du Congo — “კონგოს თავისუფალი სახელმწიფო”.
ლეოპოლდი აცხადებდა, რომ მისიის მიზანი იყო ადგილობრივების გაქრისტიანება, ცივილიზაციის გავრცელება და თავისუფალი ვაჭრობის დანერგვა. სინამდვილეში კი, ამ რეგიონის მართვა ემყარებოდა ძალადობას, მონობასა და დაუნდობელ ექსპლუატაციას.
სისტემური ტერორი: კონგოს მმართველობა ემყარებოდა Force Publique-ს — შეიარაღებული ძალა, რომელიც შედგებოდა დაქირავებული ოფიცრებისა და იძულებით აყვანილი აფრიკელი ჯარისკაცებისგან. მათი მთავარი მიზანი იყო ადგილობრივი მოსახლეობის დაშინება და იძულება, შეეგროვებინათ ბუნებრივი რეზინი, სპილოს ძვალი და სხვა რესურსები.
ძირითადი პრაქტიკები მოიცავდა:
ძალადობრივი ჯარიმები: ვისი სოფელიც ვერ შეაგროვებდა საკმარის რეზინს, ის მთლიანად იწვებოდა ან იჟლეტებოდა.
ხელების მოკვეთა: ეს ყველაზე სასტიკი პრაქტიკა გახდა ლეოპოლდის მმართველობისას. ჯარისკაცებს სთხოვდნენ, წარედგინათ „ტყვიის მოხმარების მტკიცებულება“ — ხშირად ეს იყო მოკლული ადამიანების მოწყვეტილი ხელები. ზოგჯერ, როცა ტყვია უშედეგოდ იხარჯებოდა, ჯარისკაცები შემთხვევით მოკლავდნენ ან მარცხით დაჭრიდნენ სამოქალაქო მოსახლეობას და იჭრიდნენ მათ კიდურებს „ანგარიშგებისთვის“.
გადამეტებული შრომა და შიმშილი: ათასობით ადამიანი მუშაობდა უკიდურესად მძიმე პირობებში ჯუნგლებში, საკვების, სამედიცინო დახმარებისა და ჰიგიენის გარეშე.
დაღუპულთა ზუსტი რიცხვი
ზუსტი რაოდენობა შეუძლებელია, მაგრამ ისტორიკოსები თანხმდებიან, რომ ლეოპოლდ II-ის მმართველობის შედეგად კონგოს მოსახლეობა შემცირდა დაახლოებით 10 მილიონით 1885–1908 წლებში.
კონგოს მოსახლეობა იმ პერიოდში სავარაუდოდ 20 მილიონამდე იყო. ეს ნიშნავს, რომ დაახლოებით ხალხის ნახევარი დაიღუპა ძალადობის, შიმშილის, დაავადებების ან შრომითი მონობის გამო.
საერთაშორისო სკანდალი და გამოხმაურება
სისტემური სისასტიკე შესაძლოა შეუმჩნეველი დარჩენილიყო, რომ არა ჟურნალისტებისა და აქტივისტების ძალისხმევა:
ედმუნდ დინ მორელი, ბრიტანელი ვაჭარი და ჟურნალისტი, პირველი იყო, ვინც გამოავლინა, რომ კონგოდან მხოლოდ რესურსები გაჰქონდათ, სანაცვლოდ კი არ შედიოდა ტვირთი — ეს ნიშნავდა ექსპლუატაციას.
სერ როჯერ კესმენტმა, ბრიტანეთის ვიცე-კონსულმა, მოამზადა ანგარიში 1904 წელს, სადაც დეტალურად აღწერა მკვლელობები, წამება და ექსპლუატაცია.
შეიქმნა Congo Reform Association, რომელიც გახდა პირველი მასობრივი ადამიანის უფლებების კამპანია თანამედროვე ისტორიაში. მათ ორგანიზებული ჰქონდათ საზოგადოებრივი გამოსვლები, პეტიციები და პრესის საშუალებით ინიციატივების მხარდაჭერა.
ლეოპოლდის დაცემა და კოლონიის გადაცემა
საბოლოოდ, 1908 წელს, საზოგადოების მასობრივი პროტესტის, საერთაშორისო ზეწოლისა და სუფთა პოლიტიკური ანგარიშსწორების შედეგად, ლეოპოლდ II იძულებული გახდა, თავისი „საკუთარი“ სახელმწიფო ბელგიის სახელმწიფოსთვის გადაეცა. კონგო ოფიციალურად გახდა ბელგიის კოლონია, თუმცა კოლონიალიზმის სისტემა კვლავ ძალაში დარჩა 1960 წლის დამოუკიდებლობამდე.
ლეოპოლდ II-ის მიერ კონგოში ჩადენილი დანაშაულები ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური ჰუმანიტარული კატასტროფაა, რომელიც სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებული იყო. ის არა მხოლოდ ადამიანების გენოციდის ნიშან-თვისებებს ატარებდა, არამედ ცივილიზებული სამყაროს სიყალბესაც ამხელდა — “ცივილიზატორები” ადამიანებს ჭრიდნენ ხელებს და მათზე ნადირობდნენ სარგებლისთვის.
დღეს ბელგიაში მიმდინარეობს მსჯელობა იმაზე, უნდა აღიაროს თუ არა ქვეყანამ ოფიციალურად თავისი კოლონიური დანაშაულები. 2020 წელს, ბელგიის მეფე ფილიპემ პირველად გამოთქვა “ღრმა სინანული” კონგოს წარსულზე, თუმცა ეს არც ბოდიში იყო და არც სამართლებრივი აღიარება.
საინტერესო ფაქტები:
- ლეოპოლდ II-ს კონგოში ფეხი არ დაუდგამს, თუმცა მას ჰქონდა პირქუში კონტროლი მთელ ქვეყანაზე.
- მისი მმართველობის პერიოდში აშენდა მრავალი პომპეზური შენობა ბელგიაში — ბრიუსელის დიდებულ ქუჩებსა და მუზეუმებს საფუძველი ჩაეყარა სწორედ კონგოსგან მიღებული მოგებით.
- დღემდე კონგოში მილიონობით ადამიანი ცხოვრობს კოლონიური ტრავმის მემკვიდრეობით — ძარცვით, ძალადობითა და დაუნდობელი ჩარევით განადგურებული სახელმწიფოს ნანგრევებში.
